Cyflwyno Awduron/Presenting Authors

Click the links below to read the articles
 

Dr Owen Thomas, Lerpwl (1812-1891)

Er mai un o blant Caergybi, Môn oedd Owen Thomas (yn un o deulu athrylithgar iawn) eto ni ellir meddwl amdano heb ychwanegu ‘Lerpwl’ at ei enw. Dyna wna ei ddau gofiannydd a phawb y gwn i amdano. Yr oedd Lerpwl ac yntau’n annatod â’i gilydd. Yn ei arddegau cynnar daeth i gysylltiad ag un o gymeriadau mwyaf lliwgar Lerpwl, Robert Herbert Williams, (Corfanydd) a’i frawd John Thomas gan wŷs Gorfanydd a thyfodd y ddau ohonynt yn areithwyr grymus dros ddirwest pan drigai’r teulu ym Mangor. A dyna ddechrau.
 
Bu Lerpwl byth oddi ar hynny ar y map. Gwahoddid Owen Thomas yno’n gyson i gyhoeddi’r Efengyl i’r uchelwyliau ac i agor capeli. Ym 1863 aethpwyd ati o ddifrif i’w berswadio i adael un ddinas am un arall, i ddod o Jewis Crescent, Llundain i Netherfield Road yn Lerpwl. Caled fu’r perswadio gan fod Manceinion yn awyddus amdano hefyd, a’i hen athro Dr Lewis Edwards y Bala yn awgrymu y dylai aros yn Llundain er mwyn bod yn agos i 10 Downing Street, fel cynrychiolydd grymus i Gyfundeb y Methodistiaid Calfinaidd! Ildio i Lerpwl a wnaeth yn y diwedd, a hynny ar ôl i un o Fethodistiaid y ddinas honno ddweud wrtho’n garedig mewn llythyr, ‘Lerpwl sydd yn eich ffitio chwi orau’.
 
Gwir y dywedodd. Fe roedd bywyd dinas yn ei ‘ffitio’. Nid oedd ganddo brofiad o fyw a gweinidogaethu yng nghefn gwlad. Fe’i ganwyd yn Heol y Felin, Caergybi ar 16 Rhagfyr 1812, yr hynaf o wyth o blant i Owen a Mary Thomas. Tref yn tyfu oedd Caergybi'r dyddiau hynny. Datblygwyd y porthladd ac adeiladwyd yn helaeth. A phan symudodd y teulu a chartrefu ym Mangor yn Arfon yn 1827 dyna pryd y gwelwyd cynnydd mawr ym maintioli’r dref honno. Dywedir wrthym fod Bangor yn ferw gwyllt yn 1827 gyda’r newydd ddyfodiad yn tyrru yno. A gweinidogaethu mewn awyrgylch trefol a wnaeth Owen Thomas fel y gwelwn. Bu ym Mhwllheli am gyfnod byr (1844-46) ac yn y Drenewydd am bum mlynedd cyn symud i Lundain i eglwys enwog Jewis Crescent.
 
Methodd y rhan fwyaf o’i gyfoeswyr ddeall yr agwedd hon i’w gymeriad, yr angen am dref. Ond bu llawer gweinidog ar ei ôl yr un fath yn Llundain a Lerpwl wedi’u cyfareddu’n llwyr gan y ddinas. Roedd sawl rheswm i egluro dros afael dinas ar Owen Thomas. Roedd cyfran dda o’i wrandawyr, fel yntau’n bobl oedd yn ymddiddori mewn trafod dyfnion bethau’r ffydd. Ceid hyn yng nghefn gwlad hefyd ond eithriadau oedd y rheiny. Mwy na hynny, cai gyfle i drafod gyda’i gyd-weinidogion o enwadau eraill yn ogystal â’i frodyr o’i enwad ei hun. Fe honnir bod y Frawdoliaeth yn Lerpwl yr adeg hynny’n un o’r brawddiaethau mwyaf dysgedig a welodd Ymneilltuaeth Gymraeg. Pwysig hefyd i Owen Thomas oedd cael y cyfleusterau i brynu llyfrau a’u benthyg o’r llyfrgelloedd. Gwelir mai llyfrau oedd yn ei flino yn y llythyr cyntaf a ysgrifennodd at ei fam o 25 Duncan Terrace, Islington ar 10 Ionawr 1852.

Y mae fy moxes a’m llyfrau wedi dyfod yma o’r Drefnewydd. Ni thelais ond dwy bunt am eu cario. Y mae gennyf amryw lyfrau a phethau eraill eto yna... Y mae gennyf gyda mi eto dros ddeugain punt, ac y mae yn ddyledus i mi am lyfrau a werthais yn y Drefnewydd dros ganpunt - ond rhaid i mi brynu y rhan fwyaf o’r llyfrau hynny eto.

Nid rhyfedd i ryw eneth o Saesneg, pan ddaeth hi’n forwyn i dŷ Griffith Davies y mathemategwr, lle lletyai Owen Thomas ar y cyntaf yn Llundain, gredu mai llyfrwerthwr oedd gweinidog Jewis Crescent!
 
Yr un fu’r stori yn Lerpwl. Byddai’n chwilio’r siopau am y llyfrau newydd ac yn wir, hyd y diwedd hiraethai am gael ei dwylo ar y llyfrau diweddaraf. Sonia Griffith Ellis, gweinidog Stanley Road, Bootle, amdano’i hun yn galw i weld Owen Thomas yn ystod ei waeledd olaf yn 46 Catherine Street. Roedd yn anfodlon iawn am nad oedd cyfrol Dean Church wedi cyrraedd ac yntau wedi’i harchebu oddi wrth lyfr werthwr yn Church Street, Lerpwl. Pan alwodd Griffith Ellis drachefn ymhen rhyw ddeng niwrnod a phan holodd ynghylch hynt a helynt y gyfrol gwelodd fod Owen Thomas yn hapusach ei fyd. Roedd y gyfrol wedi cyrraedd ac yntau wedi’i darllen. ‘Ac yr ydw i yn mened i’w darllen drosodd eto hefyd.' Does dim terfyn ar ei awch am lyfrau a’r rheiny ar bynciau amrywiol fel hanes yr Eglwys, Protestaniaeth, diwinyddiaeth, esboniadaeth ac wrth gwrs, llenyddiaeth. Roedd yn amlwg fod ganddo’r adnoddau i wario’n helaeth ar ei lyfrgell.
 
Yn Lerpwl, fel yn Llundain, manteisiodd ar y cyfle mawr a gafodd i wrando ar ddoniau eraill, hwyrach er mwyn perffeithio ar ei ddawn ei hun fel pregethwr. Yn ystod cyfnod Jewin bu’n wrandäwr cyson ar Thomas Binney, gweinidog gyda’r Annibynwyr Saesneg, ar James Hamilton ac ar Henry Melvill. Fel hyn y soniodd am bregethau Henry Melvill,

Rhaid fod ei bregethau yn costio iddo lafur dirfawr:
Y maent i gyd yn elaborate anghyffredin.

Ac fe dystiodd ei gyfoeswyr ei hun i Owen Thomas berffeithio’i ddawn ei hun.
Ni ellir tynnu’r gorau allan o bregethwr heb gynulleidfa, medden nhw. Yn wir, cafodd Owen Thomas y fraint o fod yn perthyn i oes aur y cynulleidfaoedd. Yn ôl yr ystadegau, yn ystod ei gyfnod yn Eglwys Princes Road, Lerpwl rhwng 1871 a 1891 y gwelwyd y gynulleidfa fwyaf ei rhif yn holl hanes crefydd a phregethu Cymru. Roedd un fil un cant ar ddeg o aelodau’n perthyn i’r eglwys honno. Yn eu plith gwelwyd y gorau o ddau fyd, hen ŷd y wlad ymhell o gartref a’r Cymry a oedd wedi’u magu ar y Glannau. Mae’n siŵr fod hyn asiad diddorol i Owen Thomas.
 
Yn Lerpwl y cyrhaeddodd ei anterth. Yn ystod y cyfnod hwn yr enillodd y teitl ei fod yn Bregethwr y Bobl. Mae’n anodd iawn inni heddiw yn 2010 ddirnad cyfrinach ei lwyddiant. Gallwn ddarllen ei bregethau, ond eto i gyd mae gwahaniaeth rhwng darllen pregeth a’i chlywed hi’n cael ei thraddodi gan ŵr o ddawn ymadrodd Owen Thomas. Cyfaddefodd Iolo Caernarfon ei fod yn ymwybodol o’r fath anhawster ac eto roedd ef yn ei gofio’n pregethu. Ond yn ei gofiant i Owen Thomas mae Iolo Caernarfon yn egluro mai rhan o gyfrinach ei lwyddiant ei fod yn teimlo pan wrandawai arno nad oedd hi’n ‘bosibl byth ddywedyd y peth yn well’. Dyna ganmoliaeth yn wir iddo.
 
Fel ‘pregethwr y bobl’ gwnaeth ei orau i adnabod ac i ddeall ei gynulleidfa gymysg. Yn eu plith gwelwyd rhai o gyfoethogion mawr y ddinas, ‘nifer luosog o ieuenctid’ yn ôl tystiolaeth llygad-dyst ym 1883, y gweithwyr cyffredin a’r merched a ddaeth i weini, a ‘phobl yr ymylon’ a eisteddai yng ngaleri’r pechaduriaid fel y’i gwelwid. I bob un ohonynt, cyfoethog a thlawd, pregethodd Owen Thomas yn argyhoeddedig mai Iesu Grist oedd gobaith mawr dynolryw. Daeth i adnabod eu Gwaredwr,

Crist wedi ei wneuthur i ni gan Dduw yn ddoethineb, yn gyfiawnder, yn santeiddrwydd, yn brynedigaeth; Crist yn bob peth, ac ym mhopeth.

Os oedd pregethu’n bwysig iawn iddo, felly hefyd roedd bugeilio. Gofalai am ei ‘bobl’, yn arbennig y llesg, y galarus a’r tlodion. Bu’n gefnogol iawn i waith cymdeithasol yr eglwys, yn arbennig i weithgareddau Cymdeithas Dilladu Capel Princes Road a sefydlwyd yn 1876. Trefnodd gyfarfodydd darllen ar gyfer y bobol ieuainc oedd yn gweini yn y tai crand yn Devonshire Road ac yn Catherine Street lle roedd ef ei hun yn byw.
 
Nid pregethwr yn unig mohono, oherwydd profodd ei hun fel ysgolhaig ac fel llenor. Ysgrifennodd ddau gofiant nodedig, Cofiant John Jones, Talsarn a Chofiant Henry Rees, yn ogystal â llu o erthyglau ac adolygiadau, heb anghofio’r olygyddiaeth o’r Traethodydd am gyfnod. Fe ddeil Cofiant John Jones Talsarn i ryfeddu’r beirniaid llenyddol a phwy bynnag a’i ddarlleno. Dewisodd wrthrychau diddorol i’w hastudio ac yn Cofiant John Jones fel geir rhai o’r darnau disgrifiadol godidocaf yn y Cofiant Cymraeg. Fel cofiannydd roedd gan Owen Thomas y ddawn i droi popeth a gyffyrddai yn ddiddorol ac yn raenus. Er hynny, mewn ysgrif fel hon, cam gwag fyddai anghofio bod gan Owen Thomas ei ffaeleddau hefyd fel llenor. Weithiau fe fedrai fod yn rhodresgar ac yn chwyddedig ei arddull ac fel y sylwyd, fe adawodd allan rai ffeithiau y dylai eu croniclo. Ond mae’n hawdd iawn inni heddiw feirniadu fel hyn gyda’n hastudiaeth gymdeithasegol oleuedig! Fe ddeil yn ffaith na lwyddodd neb yn llenyddiaeth Gymraeg i wella ar y meistr. Efallai fod ei ŵyr, Saunders Lewis yn iawn i ddweud fod cyfnod arbennig y Cofiant Cymraeg wedi dod i ben yn 1874 gyda’r campwaith, Cofiant John Jones gyda’i phedair mil a deugain ac un o dudalennau.
 
Rhyfedd meddwl er hynny, bod cymaint o olion Saesneg oes Fictoria ar ei waith llenyddol gorau ac yntau mor bleidiol i’r iaith Gymraeg. Ysgogodd ei eglwys yn Lerpwl i roi pob cefnogaeth i’w ymdrechion a wnaed o blaid diogelu’r iaith Gymraeg. Siaradodd yn huawdl ar y mater ar lawr y Sasiwn a’r Gymanfa Gyffredinol a phan groesodd gleddyfau ag Emrys ap Iwan ni allai neb amau Cymreictod y cawr o Lerpwl. Bu Owen Thomas yn Gymro alltud am ddeugain mlynedd. Ai hyn oedd yn gyfrifol am ei arddull Seisnigaidd i goffau John Jones, pregethwr uniaith Gymraeg? Ai Lewis Edwards oedd â’r allwedd i ddatgloi’r dirgelwch pan ddywed ‘Ni fu neb erioed yn fwy Seisnigaidd na John Elias?’ Fe ddylanwadwyd ar Owen Thomas gan John Elias a dyma union fai Owen Thomas fel llenor. Er hynny, roedd yn hynod o gynhyrchiol fel llenor. Ysgrifennodd yn helaeth i’r Drysorfa, i’r Traethodydd, a cheir cyfraniadau ganddo yn y Llenor, Cronicl yr Ysgol Sabbothol, Baner ac Amserau Cymru, y Goleuad, y Gwyddoniadur Cymraeg, heblaw ei esboniadaeth ar y Galatiaid, yr Effesiaid, y Philippiaid, rhannau o’r Colosiaid a’r Thesaloniaid, y Cornithiaid a’r ymdriniaeth fanwl ar yr Epistol at yr Hebreaid. Hwn oedd ei gampwaith, yr Epistol at yr Hebreaid, ym maes esboniadaeth Feiblaidd.

Beth oedd ei gyfrinach? Sut y llwyddodd Owen Thomas i gyflawni hyn i gyd? Gwaith gofalus oedd casglu’r deunydd a llafur enfawr oedd rhoi trefn ar ei nodiadau a’i ymchwil, ac ar yr un pryd crwydrodd y wlad i gyhoeddi’r Efengyl. Mae’n rhaid bod sawl rheswm i egluro’i lwyddiant fel llenor, fel pregethwr ac fel cyfathrebwr.

Gallwn ddechrau gyda’i fagwraeth yn niwylliant y Beibl ar yr aelwyd yn nyddiau cynnar ei fywyd. O ran gallu, dawn, a duwioldeb, roedd ei dad yn werinwr tu hwnt i’w gyfoeswyr. Bu’r fam yr un mor benderfynol o drosglwyddo diwylliant y Diwygiad Methodistaidd i’w theulu. Llwyddodd i gadw’r addoliad teuluaidd ar yr aelwyd ac yn ôl un disgrifiad, dysgodd ei rhai bach i ddarllen y Gair a’i drysori ar eu cof. Gymaint oedd y dylanwad hwn arno yn ei blentyndod roedd hi’n ffaith mai ei hoff waith oedd dysgu ac adrodd penodau o’r Beibl, Felly, gallai adrodd y Testament Newydd i gyd, y cyfan o Lyfr Job, y Salmau, Eseia, Daniel, Hosea, Joel, Meica a Sechareia. Fe ddysgodd Epistol Iago bob gair un noson pan oedd ei rieni yng nghapel Hyfrydle, Caergybi. Gwelwn fel yr oedd profiadau a dylanwadau cyfnod ei dyfiant wedi profi’n gynhaliaeth iddo weddill ei oes.

Roedd y seiliau’n sicr iddo fel myfyriwr. Gyda’i alluoedd meddylion ac ysbrydol, drachtiai wybodaeth o bob ffynnon. Cafodd bob cefnogaeth gan y Dr Lewis Edwards yng ngholeg y Bala. Fe’i alwodd yn ‘athraw perffaith’ ac fe fu cyfeillgarwch agos rhyngddynt ym myd y meddwl a’r deall. Wedyn aeth Owen Thomas i brifysgol Caeredin lle bu’n astudio wrth draed Syr William Hamilton, gŵr a fu’n ddylanwad mawr arno fel ag y bu Thomas Chalmers, athro Diwinyddiaeth a Hebraeg. Agorodd y rhain ei feddwl i ddiwinyddiaeth gwledydd Ewrop, yn arbennig yr Almaen, a’i osod ar lwybr yr ysgolheictod a fu’n gymaint rhan o’i fywyd.

Felly, portread o ŵr cydwybodol, cwbl ymroddedig i’w waith sydd gennym. Clywn amdano’n dechrau ar ei waith bob dydd am saith bob bore. Roedd ei lyfrgell yn seintwar iddo a doedd dim i ddod i’w rwystro rhag ei dasg. Pe byddai rhywun yn galw’n ddirybudd byddai’n dal i ysgrifennu wrth ei ddesg yn ogystal â sgwrsio. Credai y dylai gweinidog ddangos esiampl i weddill y gymdeithas mewn diwydrwydd a gwaith ac fe’i edmygwyd ef am hyn gan bawb yn ddiwahân.

Ond mae rhan o’r gyfrinach a’r clod yn perthyn i’w chwaer ieuengaf, Sarah, oherwydd y gefnogaeth a gafodd ganddi. Ar ôl marwolaeth ei wraig, daeth ei chwaer Sarah o Fangor ym 1867 i gadw’r cartref iddo. Bu hyn yn fantais fawr i’w waith cyhoeddus. Gofalai Sarah ei fod yn cael pob rhyddid i lenydda pan fyddai adref ac i grwydro Cymru benbaladr fel un o sipsiwn Crist.

Ar ei grwydriadau a’i deithiau mynych daeth pobl i’w adnabod fel gŵr yn meddu ar lawer o rinweddau. Perthynai caredigrwydd mawr iddo ac yr oedd wrth ei fodd yn hybu dynion ieuainc oedd yn cychwyn i’r Weinidogaeth. Yn Lerpwl, cefnogodd waith y cenhadon a lafuriai ymhlith y tlodion yno. Fel un a wybu dlodi ei hun yn ystod ei gyfnod cynnar, ni anghofiodd drybini’r Cymry tlawd. Bu farw ei gariad Bathseba Rowlands ar ddiwedd ei gyfnod yn y Drenewydd. Roed dy ddau wedi trefnu priodi ac fe’i hysigwyd gan y profiad. Ar 19 Hydref 1850 ysgrifennodd at ei fam:

Fy annwyl Fam, gweddïwch drosof. Ni chefais gymaint profedigaeth erioed. Yr wyf yn cael fy hun yn weddw cyn bod yn briod. Ymddengys y byd i mi ar ryw gyfrif yn hanner gwag hebddi hi.

Collodd ei briod, Ellen, ychydig wythnosau ar ôl geni merch fechan. Diwrnod du oedd Sul 24 Mawrth 1867, pan fu fawr Ellen yn 35 oed a gadael pump o blant. Cawn ddisgrifiad trist iawn o Owen Thomas mewn cyfarfod plant, gan ei gyfaill Eleazar Roberts,

Yr wyf yn ei weled, y funud yma, pan oedd y plant yn canu rhyw gân fechan o gwynfan plant amddifaid ar ôl claddu eu mam, yn wylo dagrau hidl, nes creu cydymdeimlad dwfn ym mynwesau y rhai bychain wrth gofio am blant y Cadeirydd oedd mewn amgylchiadau cyffelyb.

Yn ôl Eleazar Roberts, y tynerwch a’i nodweddai a’i gwnaeth yn ‘gysurwr cynhaliol’ mor anghyffredin yn awr y brofedigaeth i bob glyn cysgod galar. Gwelodd lawer o afiechyd ar ei aelwyd ei hun a phrofedigaethau echrydus. Bu carw ei eneth fechan yn niwedd 1869 a bu farw ei fab John Owen yn dair ar ddeg oed ym Mehefin 1879.

Gŵr hynod o boblogaidd oedd Owen Thomas. Meddai ar bersonoliaeth hardd, cof gafaelgar, a chorff lluniaidd. Mae’r portread olew ohono’n dyst o olwg urddasol, batriarchaidd. Byddai pobl yn hoffi’i wahodd ar eu haelwydydd, yn arbennig y cyfoethogion o’r dosbarth canol. Cartref felly oedd cartref yr heddychwr George M Ll Davies a’r bardd J Glyn Davies yn Belvidere Road. Âi Owen Thomas yno’n aml am ginio a the ar y Sul. Ef fyddai’n llywio’r sgwrs a melys oedd sôn am yr hen ddyddiau yng nghwmni’r blaenor John Davies a’i briod Gwen (merch John Jones, Talsarn). Mae gan yr Athro J Glyn Davies ddisgrifiad o Owen Thomas fel gŵr ‘sunny and serene’.

Dyma, efallai, un o wendidau Owen Thomas, yn ei flynyddoedd diwethaf. Tyfodd yn dipyn o uchel fonheddwr. Mynnai deithio yn y dosbarth cyntaf ar y trên ac ofnai na châi lety cysurus yng nghymoedd Morgannwg ymhlith y dosbarth gweithfaol yno. Ond fe’i harbedwyd a chafodd groeso tywysogaidd gan un o berchnogion y glofeydd, Thomas Joseph, Tŷ Draw, Treherbert. Does dim rhyfedd ei fod yn canmol teuluoedd y byddygions; teulu Treborth, ger Bangor, teulu Bryngwenallt, Abergele, a theulu Gwaelod-y-Garth Merthyr Tydfil. Ym moethusrwydd cartrefi’r cyfoethogion hyn, rhoddwyd iddo gyfle i ymlacio. Yn wir, roedd angen rhyw gysur ar ŵr a’i yrrai ei hun yn ddiarbed. Oherwydd drwy gydol y blynyddoedd doedd dim pall ar ei weithgarwch dros bobl ei eglwys, ei Gyfundeb a thros lenyddiaeth ei wlad. Roedd pawb yn cydnabod hyn.

Heddiw, fe erys y dystiolaeth i hyn i gyd mewn anerchiad disgrifiadol a gyflwynwyd i’r Dr Owen Thomas ym mis Mai 1888 ynghyd a thysteb am bedwar cant ar ddeg o bunnoedd fel arwydd o werthfawrogiad cenedl y Cymry ac yn enwedig Cyfundeb y Methodistiaid Calfinaidd, am ei wasanaeth am fwy na hanner can mlynedd. Rhyw ddeg mlynedd ar hugain yn ôl digwyddodd hen ffrind inni oedd yn byw o fewn y filltir sgwâr i Princes Road, gyfeirio at yr anerchiad disgrifiadol arbennig hwn. Trwy ryw ryfedd hynt, roedd yr anerchiad wedi dod i’w meddiant fel teulu ac fe’i cyflwynodd fel anrheg i’n cartref. Y fath drysor. Mae’r dysteb a’r anerchiad yn cydnabod fod Owen Thomas, drwy ei ysgrifeniadau, wedi bod yn llwyddiannus i ‘gynhyrchu a meithrin yn y Genedl Gymreig hoffter at ddarllen a chymerasoch ran bwysig yn nygiad i mewn cyfnod newydd yn hanes ein llenyddiaeth.

Ym 1888 teimlent fod yn rhaid cymeradwyo a gwerthfawrogi un a oedd,
ers hanner can mlynedd wedi sefyll yn gyson yn y lleoliad pwysig yn uchelwyliau y Methodistiaid ac wedi cymeryd rhan fel arweinydd yn holl symudiadau y Cyfundeb am dymor meithach nag a ganiatawyd ond i ychydig o weinidogion. Ac anrhydeddwyd chwi gan Dduw trwy eich gwneuthur yn offeryn i droi llawer at gyfiawnder.

Yn oes y rhyngrwyd cawn ni ein dau gyfle i gadw'r cof amdano yn fyw am gyfnod pellach.

Meinwen a D Ben Rees

Click here to return to the list
 

---

Gwerthfawrogiad o Ysgolhaig Cymraeg
Cyfraniad enfawr Stephen Joseph Williams (1896-1992)
i ddiwylliant ac ysgolheictod Cymru

 

Ar ôl cyrraedd Coleg y Brifysgol yn Aberystwyth deuthum i wybod am yr Athro Stephen J Williams gan fod ei ferch Annest yn gyd-fyfyriwr a mi, ac mewn blynyddoedd yn ddiweddarach deuthum i adnabod yn dda'r mab hynaf, Dr Aled Rhys Wiliam ar Bwyllgor Golygyddol y cyhoeddiad blynyddol, Yr Arolwg a gweithgarwch y wasg a gychwynnais yn Abercynon, Cyhoeddiadau Modern Cymreig Cyf.^[1] Dyna’r adeg y deuthum i berthynas a mab arall dawnus, brawd i Aled ac Annest, sef y Dr Urien Wiliam, a gyfrannodd mor helaeth i’n rhyddiaith.^[2] Bu’r cysylltiadau hyn yn hynod o bwysig nid yn unig i mi yn bersonol ond i gynifer o bobl eraill a ddaeth i edmygu’r tad yn rhinwedd adnabyddiaeth o’r plant.
            Ganed Stephen Joseph Williams yn nhyddyn Blaen-y-gors rhwng Ystradgynlais a Chreunant ar 11 Chwefror 1986 yn wythfed o naw plentyn i Rhys Williams a’i briod Ann.  Cafodd ei addysg elfennol yn Ysgol Ynysgedwyn ac wedyn yn Ysgol Uwchradd Maesydderwen, Ystradgynlais.  O Ysgol Maesydderwen, enillodd ysgoloriaeth i Goleg Prifysgol Deheubarth Cymru, Caerdydd, yn 1914, ond ar ôl ei flwyddyn gyntaf yno bu’n rhaid iddo ohirio gweddill ei gwrs er mwyn gwasanaethu fel milwr yn y rhyfel waedlyn a adnabyddir ar dudalennau llyfrau hanes fel y ‘Rhyfel Byd Cyntaf’.  Bu am bedair blynedd yn uned filwrol II Gurta Rifles gan dreulio y rhan helaethaf o’r amser yng ngogledd is-gyfandir yr India.  Bu cannoedd o’i gyd-filwyr farw ar y ffordd yn ôl i Brydain ond arbedwyd ef.  Wedi dychwelyd o’r India aeth yn ôl i Goleg Caerdydd er mwyn cwblhau ei gwrs gradd yn y Gymraeg yn yr Adran lle y ceid Gamaliel y Genedl, yr Athro W J Gruffydd.^[3] Meddyliai’r byd o’i Athro fel y cawn ganfod yn ei ysgrif werthfawr yn y rhifyn coffa o’r cylchgrawn Y Llenor  yn 1955.^[4] Graddiodd yn gyda Dosbarth Cyntaf yn y Gymraeg yn y flwyddyn 1921.^[5]
            Rhoddodd ei fryd ar gyfrannu addysg a hynny ar y dechrau fel athro ysgol mewn dwy dref oedd yn Gymreigaidd, a’r wlad o amgylch yn gymreiciach fyth, sef Aberaeron ger bae Ceredigion a Llandeilo yng nghanol Dyffryn Tywi.  Yno y cyfarfu Ceinwen Rhys Rowlands a ddaeth yn ddiweddarach yn wraig gefnogol iddo.  Ar awgrym yr Athro Henry Lewis aeth ati yn ei oriau hamdden i gyflawni’r gamp o astudio a golygu’r testun canoloesol, Ffordd y Brawd Odrig ar gyfer traethawd MA Prifysgol Cymru.  Llwyddodd yn ei dasg a chyhoeddwyd y testun yn 1929 gyda thalfyriad o’r deunydd traethodol, ac atodiad yn cyflwyno’r testun Lladin, sef Itinerarium Odorieuc o Pordenone.^[6]
            Haedda Odrig ei gofio gan ei fod yn deithiwr o’r iawn ryw.  Agorodd borth megis i ryfeddodau’r Dwyrain gan roddi sylw haeddiannol i Ymerodraeth Catai a ddaeth i’w galw mewn cyfnod diweddarach yn Seina.  Gofalodd offeiriad o Gymro, Dafydd Fychan o Forgannwg gyfieithu gwaith y Brawd Odrig i’r Gymraeg rywdro yn y bymthegfed ganrif, ac yn yr ugeinfed ganrif i’r athro ifanc lwyddo i’w olygu ar gyfer oes mor wahanol.  Yn y cyfnod hwn y priododd gyda Miss Ceinwen Rhys Rowlands a fu’n gefn mawr iddo yn ei holl weithgarwch yn lleol yn ninas Abertawe ac ar lwyfan y genedl.^[7]
            Penodwyd ef yn Ddarlithydd yn Adran Gymraeg, y Coleg Prifysgol newydd, a sefydlasid ym Mharc Singleton yn 1920, a hynny yn 1927.  Daeth yn gydweithiwr â’r Athro Henry Lewis, un arall a fagwyd yng Nghwm Tawe, ynghyd â’r Athrylithgar Saunders Lewis, mab gweinidog y Methodistiaid Calfinaidd, Lodwig Lewis, a weinidogaethai ar gyrion y dref.^[8]
            Yn 1930 cafwyd mwy o gynnyrch buddiol a phwysig, i astudio testunau’r trosiadau Cymraeg o’r gwrhydri a gysylltir bob amser gyda Siarlymaen a’i ŵyr, y straeon a gynhwysir yn y llenyddiaeth a elwir yn Ystorya de Carlo Magno. Wel trwy’r pererinion a deithiau drwy ddŵr a thân i ogoneddu Duw yn y cysegrfan a elwir Sant Iago yn nhref hyfryd Copostilla yng ngwlad Sbaen.  Ysgrifennwyd yn Lladin chwedl enwog am Siarlymaen yn gwaredu Sbaen rhag trais a gormes y Saraseniaid a thrwy hyn yn achub beddrod Sant Iago.  Maentumir fod y stori wedi eu hadrodd ar bapur gan Archesgob Rheims yn amser yr anfarwol Siarlymaen, sef Turpin.  Mewn geiriau eraill dyma'r hyn a nodir bellach fel Turpini Historia, a gafodd ei throsi yn gelfydd i’n hiaith gan Fadog ap Selyf, Cronicl Turpin, mae’n debyg rywdro cyn i Gymru golli ei Meseia, Llywelyn ein Llyw Olaf.  Erbyn y flwyddyn 1336 yr oedd tri gwaith arall wedi cael eu cyfieithu, ond y tro hwn o’r Ffrangeg, sef Cân Rolant, Rhamant Otfel a Pererindod Siarlymaen.  Sonia’r gân gyntaf am ddewrder Rolant a’i gyfaill Olifer a thrychineb Glyn y Mieri sef Rwnsyfail.  Yn yr ail gân cyflwynir yn gampus holl rinweddau'r Sarasin Otfel a’i dröedigaeth i fod yn ŵr di-ail dros Fab yr Arglwyddes Fair.  Yna yn y drydedd gân heb ddychan na gweniaith cawn ddilyn teithiau Siarlymaen i ddinas Caersalem ac oddi yno i Gaergystennin.  Gofalodd Stephen J Williams fel Golygydd gyflwyno’r caneuon hyn a’u hesbonio yng ngoleuni gwybodaeth ddiweddaraf.  Dyna pam na chytunodd bob cam o’r ffordd gydag arbenigwr arall o Gymro, yr Athro Morgan Watkin.^[9]  Ond yn ei nodiadau cydnabu yn llawn bob cymorth a ddaeth iddo yn ei olygyddiaeth o ysgolheictod ei ragflaenwyr yn y maes.
            Ond fel y soniodd nifer o feirniaid ac ysgolheictod Cymraeg, yn arbennig J Saunders Lewis a Pennar Davies, y mae’n rhaid cofio bob amser na allwn ddeall ein hanes na’n llenyddiaeth heb y pwyslais ar ddiwylliant Ewrop.^[10]  Y mae gennym ddyled i’r byd Celtaidd, i lenyddiaeth Saesneg, ond na foed i ni anwybyddu na dilorni ein gwreiddiau ar gyfandir Ewrop, yn y Croniclau ac yn y profiadau a gafodd alltudion dysgedig o Gymru yn yr Almaen, y Swistir, yr Eidal a’r Iseldiroedd yn bennaf.  Ac erbyn y Diwygiad Protestannaidd y mae’r gorwelion yn lledu yn enfawr.^[11]  Yn y dasg o’n dysgu i werthfawrogi'r holl gyfoeth, o ran dysg a diwylliant.  Y mae gan Stephen J Williams ei le unigryw.  Dangosodd ef yn eglur fod Cymru wedi cyfrannu i Ewrop fel ag y derbyniodd yn helaeth o ddysg llenorion a chrefft beirdd y cyfandir.  Dangosodd Stephen J Williams fod Cymry yn yr Oesoedd Canol yn medru gwerthfawrogi llyfrau poblogaidd y cyfandir a gafodd eu trosi i Gymraeg pwysig a hynod o gadarn.
            Ceid traethodau yn yr Oesoedd Canol ar lu o bynciau, a bu’r Cymry yn darllen Traethawd Gwallter o Henlai ar Hwsmonaeth yn Gymraeg, gwaith arall yn y Ffrangeg a welodd olau dydd yn y drydedd ganrif ar ddeg.  Cyflawnodd Stephen J Williams waith golygyddol pwysig ar y trosiad, gan greu dolen arall gyda’r byd Ewropeaidd.^[12]
            Diddordeb a gynyddodd yn y tri degau oedd ei ymroddiad i drafod yr hen Gyfreithiau Cymraeg.  Dechreuodd ar y dasg yn 1936.  Sylwodd ar ysgrif dreiddgar ar Gyfreithiau Hywel Dda gan Gymrawd Coleg y Drindod, Caergrawnt a gwahoddodd ef i gydweithio ag ef.  Daeth J Enoch Powell yn hynod o adnabyddus yn ddiweddarach fel gwleidydd yn y Blaid Dorïaidd ac fel un a wrthryfelodd o fewn y blaid honno ar fater polisi mewnfudiad.  Cydlafuriodd Stephen J Williams gyda J Enoch Powell ar y dasg.  Daeth yr Ail Ryfel Byd i dorri ar y bartneriaeth ysgolheigaidd.  Ymddangosodd eu llafur yn y gyfrol Cyfreithiau Hywell Dda yn ôl Llyfr Blegywryd (Dull Dyfed) a gyhoeddwyd ym 1942.^[13]  Ond rhaid cydnabod mai Stephen J Williams a ysgwyddodd pen trymha’r baich, ef a gwblhaodd y gwaith a’i baratoi i’w wasg a gofalu am y proflenni.  Gwaith blinderus a gofalus fel y gwyddom.  Tanlinellodd ef yn y Rhagair rinweddau ysgolheictod J Enoch Powell yn y gamp o ddwyn allan y golygiad modern cyntaf o destun cyfraith Cymraeg sef Cyfraith Hywel.
            Ond adeiladu gwnaeth Stephen J Williams a J Enoch Powell ar waith arloesol Aneurin Owen (1792-1856), mab yr anfarwol William Owen Pughe a gafodd ei felltithio mor ddidrugaredd gan haneswyr ein llên.  Gweithiodd Aneurin Owen yn galed o 1830 hyd 1840 ar Gyfraith Hywell Dda ac ymddangosodd ei argraffiad o’r Cyfreithiau yn dwyn y teitl Ancient Laws and Institutes of Wales yn 1841.^[14]  Ceir eglurhad gwych iawn ar gyfraniad Aneurin Owen yn Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru (ail argraffiad, 1997) yn y paragraff hwn:
 

Aneurin Owen oedd y cyntaf i dynnu sylw at fodolaeth y dosbarthu hyn (er bod ei ddosraniad yn rhannol ddyledus i waith William Maurice).  Galwodd Owen hwy yn “ddull Gwynedd”, “dull Dyfed”, a “dull Gwent” gan feddwl eu bod yn cynrychioli amrywiadau daearyddol ar Gyfraith Hywel.^[15]

Ond dywed y cofnod fod newid wedi digwydd a’n bod bellach yn cyfeirio atynt yn ôl enwau’r cyfreithwyr a grybwyllir ynddynt sef Iorwerth (“dull Gwynedd”), Cyfnerth (“dull Gwent”) a Blegywryd (“dull Dyfed”) yn hytrach na meddwl amdanynt fel awduron ‘the Venedotian Code’ (“dull Gwynedd”), ‘the Gwentiant Code’ (“dull Gwent”) a ‘the Dimetian Code’ (“dull Dyfed”).^[16]
            A daeth Cyfreithiau Hywel Dda i ganol llwyfan ysgolheictod Cymraeg, ar ôl ymddangosiad Detholion o’r Hen Gyfreithiau Cymreig mewn Cymraeg Diweddar yn 1938 o dan ofal Stephen J Williams ac yna Llyfr Blegywryd bedair blynedd yn ddiweddarach.  Bu nifer o ŵyr ieuanc galluog yn ymgodymu â’r maes hwn yn y pedwar degau fel Gwilym Prys Davies a mab Stephen J Williams ei hun Aled Rhys Wiliam.  Gwelir ffrwyth yr ymchwil hwnnw yn ei gyfrol Llyfr Iorwerth.^[17]  Cyflwynodd Prifysgol Cymru Wobr Hywel Dda am ei orchest ar Gyfraith Hywel  yn 1942 a gradd Anrhydedd DLitt yn 1948.
            Fel yna enillai ei fara beunyddiol ar bwys y Gymraeg, naturiol iddo oedd cefnogi ar bob achlysur fudiadau ac unigolion a weithiai o blaid, parhad yr iaith.  Seiniodd ef nodyn proffwydol mewn Darlith i Gymdeithas y cymrodorion ym mro ei febyd yn 1942 o dan y testun Y Gymraeg a’r Dyfodol.^[18]  Gosododd un o’i edmygwyr pennaf, Dr Brynley F Roberts bwysigrwydd yr anerchiad yn y frawddeg hon:
 

Edrychodd ym myw’r anawsterau a fygythiai les yr iaith ac ni chelodd ei siom wrth ganfod dirywiad, ond mynegodd yn groyw mai gobaith y Gymraeg y pryd hynny fel erioed oedd ymgymhwyso o hyd ar gyfer anghenion a dibenion newydd.^[19]

Daeth yn arloesydd y safbwynt pwysig fod yna rheidrwydd ar yr iaith i addasu i ofynion oes fwy cymhleth nag oes Ceiriog a Robert ap Gwilym Ddu.  Rhaid bathu termau newydd ar gyfer byd technoleg a thrafnidiaeth, byd busnes a byd y cyfryngau newydd, byd meddygaeth a gwyddoniaeth.  Bu’n hynod o lwyddiannus yn y dasg o fathu geiriau newydd ym myd chwaraeon, pêl-droed a rygbi.  Gwyddai fod Ymneilltuaeth Gymraeg ers y Diwygiad Methodistaidd yn y ddeunawfed ganrif wedi llwyddo i greu geirfa dechnegol i ddiwinyddiaeth, geirfa oedd ar dafod leferydd llu o’i gyfoedion yn y capeli Cymraeg.  Wedi’r cyfan cynnyrch Capel Sardis, Ystradgynlais ydoedd ac ar ôl symud i Abertawe daeth yn un o fynychwyr selog Capel Henrietta Street, Abertawe.  Cydnabuwyd yr ymroddiad i enwad yr Annibynwyr Cymraeg pan gafodd ei wahodd i Gadair Undeb yr Annibynwyr Cymraeg yn 1969.  Dyma’r anrhydedd pennaf y gallai’r enwad ei gyflwyno iddo a thraddododd, yn ôl yr arferiad anerchiad o’r Gadair.  Dewisodd fel testun ‘Crefydd a’r Gymraeg’ gan ddangos yn eglur ddigon fel y bu’r naill yn fendith i’r llall yn hanes cenedl y Cymry.^[20]  Y Gymraeg oedd y trysor a gafodd ei warchod pan oedd pob mudiad arall yn ei anghofio, gan y capeli Ymneilltuol yn bennaf, er na ddylid anghofio yn gyfan gwbl gyfraniad yr ‘hen Bersoniaid Llengar’ a’r Hen Fam.  Fel aelod, ar ran yr Annibynwyr Cymraeg, o’r gweithgar a fu’n trafod y berthynas rhwng crefydd ag iaith, cyhoeddwyd yn 1969 lyfryn hynod o bwysig, Gwerth Cristnogol yr Iaith Gymraeg.^[21]  Ni ellir anwybyddi gyfraniad y llyfrau hyn yn y dadeni na chwaith mewnbwn yr ysgolhaig i barhad yr iaith o ddarlith Saunders Lewis i’r Ddeddf Iaith 2010.^[22]
               Llafuriodd Stephen J Williams i gadw’r iaith ar gynfas cymoedd Morgannwg a Gwent lle yr oedd y di-gymraeg mor niferus, eu hacen mor Gymreig â’i Saesneg yn bradychu mai Cymry oedd eu hynafiaid.  Mewn cydweithrediad â chwmni blaengar o argraffwyr o Donypandy, Evans a Short, cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf o Beginner’s Welsh yn 1934.^[23]  Daeth yr ail argraffiad diwygiedig yn 1936 a’r trydydd argraffiad yn 1959.^[24]  Cofiaf bennaeth y cwmni yn dweud wrthyf yn 1963 am y gwerthiant anhygoel a fu ar y gyfres hon.  Bu’r gyfres yn fendithiol i filoedd o ddysgwyr.  Felly hefyd i eraill ohonom oedd am loywi'r iaith, gwerthfawr oedd gweld cyhoeddi’r gyfrol Elfennau Gramadeg Cymraeg yn 1959 a’r fersiwn Saesneg,  A Welsh Grammar yn 1980.^[25]  Pan aeth H Meurig Evans a W O Thomas ati i baratoi ar gyfer Gwasg Gomer a Gwasg y Dryw, Y Geiriadur Mawr yn 1958.  Yn 1958 derbyniodd y Dr Stephen J Williams y cyfrifoldeb fel Golygydd Ymgynghorol y Geiriadur.^[26]  Bu gwerthiant aruthrol ar Y Geiriadur Mawr o 1958 hyd farwolaeth yr ysgolhaig yn 1992;  cafwyd deunaw argraffiad o dan ei olygyddiaeth ymgynghorol.^[27]
            Adnabyddir y Dr Stephen J Williams fel Arloesydd pennaf yr hyn a elwir yn Gymraeg Byw.^[28]  Wedi’r cyfan ef oedd Cadeirydd y Panel a ddaeth i fodolaeth i bontio’r bwlch ‘rhwng yr iaith lenyddol a’r iaith lafar’.  O dan ei arweiniad doeth a chraff, cyflwynwyd i’r ysgolion cynradd ac uwchradd iaith lafar safonol, ac er bod aml un yn feirniadol dros ben o’r hyn a ddarparwyd, gellir dadlau ar sail ddigonol fod Cymraeg Byw wedi gafael mewn cyfran dda o’r plant a fu yn yr ysgolion hyn o’r saithdegau ymlaen.^[29]
            Rhaid crybwyll cyfraniad pwysig y Dr Stephen J Williams fel cyfieithydd yn nhraddodiad Syr T H Parry Williams.  Cyfieithodd lyfr pwysig yr ysgolhaig a fu’n Athro Gwleidyddiaeth Ryngwladol yn Aberystwyth E H Carr.  Y mae Cydberthynas y Gwledydd Wedi’r Cyfamodau Heddwch a gyhoeddwyd yn 1938 o dan enw E H Carr yn werthfawr o hyd.  Felly ei gyfieithiad o waith Elizabeth Stanley Y Byd Byw, ac am gyfieithu Adroddiad Gittins ar Addysg Gynradd yng Nghymru a gyhoeddwyd yn 1967.^[30]  Yr oedd ef a Gittins yn Athrawon Coleg y Brifysgol Abertawe yn niwedd y pumdegau^.[31]
            Cefnogodd Stephen J Williams, fel ei deulu yr Eisteddfod Genedlaethol o’i ddyddiau cynnar.  Galwyd arno yn feirniad ar draethawd yn Eisteddfod Castell Nedd yn 1934 a chyflawnodd y dasg honno ar ôl hynny.  Bu’n Olygydd Cyfansoddiau a Beirniadaethau Eisteddfod Genedlaethol Llanelli yn 1962, a hefyd Cyfrol Cyfansoddiadau Eisteddfod Aberafan yn 1966, a Chyfansoddiadau Eisteddfod Genedlaethol Frenhinol Cymru, Bro Myrddin yn 1974.^[32]  Ond y dasg a alwai am ddoniau a medr arbennig oedd cyfieithu clasuron y byd cerddorol i’r Gymraeg ar gyfer Cyngherddau’r Brifwyl.  Bu Syr T H Parry-Williams yn cyflawni’r dasg ar ôl i’r Rheol Gymraeg ddod yn rhan o’r Eisteddfod Genedlaethol, symudiad oedd wrth fodd ei galon.  Sonia Dr Brynley Roberts am y cymorth a gafodd yn y dasg hon gan ei briod a fu’n unawdydd o fri;  aelod o gorau amrywiol, ac yn wir sylfaenydd Côr Philharmonic Abertawe.^[33]  Cyhoeddodd Llys yr Eisteddfod Genedlaethol y gweithiau hyn dros y blynyddoedd a bellach y maent ar gael i’w defnyddio yn ôl y galw.  Un o’r cyfieithiadau cynharaf ar gyfer yr Eisteddfod oedd Cân Pwca sef cyfieithiad o eiriau'r dramodydd William Shakespeare ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Aberafan yn 1966.^[34]  Bu’n cydweithio gydag arbenigwyr o’r byd cerddorol i baratoi’r cyfan ar gyfer y cantorion ac yna yn ddiweddarach i’w cyhoeddi.  Bu John Hughes, W Matthews Williams, T Gwynn Jones a Rowland Wyn Jones yn Olygyddion Cerdd ynglŷn â’r cyfieithiadau.  Yn y rhestr a gyflwynaf gwelir ei fod wedi rhoddi gerbron mynychwyr y Brifwyl fersiynau Cymraeg o waith y prif cerddorion Ewropeaidd fel Mozart, Fauré, Handel, J S Bach, Vivaldi, ac yn ei gyfnod ef, gwaith Benjamin Britten.  Mwynhawyd Aida Verdi, Sant Paul Mendelssohn, Hiawatha Coleridge-Taylor, Dioddefaint Sant Matthew J S Bac, Jiwdas Maccabaeus Handel a Cân y blodeuyn Carmen.  Ar ôl ei farwolaeth cyhoeddodd Llys yr Eisteddfod Genedlaethol nifer fawr o’i gyfieithiadau, yn arbennig ar gyfer Eisteddfod Castell Nedd a’r Cyffiniau yn 1994.^[35]  Manteisiodd Urdd Gobaith Cymru ar ei fedr a’i gamp fel cyfieithydd.^[36]
            Bu Dr Stephen J Williams am gyfnod yn gadeirydd y Panel Llenyddiaeth ac yn hynod o ffyddlon fel aelod o Bwyllgor Gwaith Gorsedd y Beirdd.  Dyrchafwyd ef yn Gadeirydd Cyngor yr Eisteddfod Genedlaethol, y corff sy’n cyflawni gwaith a roddir iddynt gan y Llys Blynyddol.  Fel cymeradwyaeth a gwerthfawrogiad o’i ymroddiad i’r diwylliant a byd yr Eisteddfod, etholwyd ef yn 1975 yn Gymrawd yr Ŵyl Genedlaethol.  Y darlun sy’n aros yn fy nghof i ohono yw ei weld ar ganol maes mwdlyd yr Eisteddfod yn Abergwaun, un prynhawn Mercher, a’r ddau fab yn ei gynnal gan fod y gwynt nerthol bron a chodi yn llythrennol, y gŵr bach o gorff, o’r ddaear ag yntau wedi trefnu geiriau Cymraeg godidog i waith Vivaldi ar gyfer y Brifwyl yn Sir Benfro.  Bu Dr J S Williams yn fawr ei gyfraniad hefyd i’r gymuned Gymraeg yn ninas Abertawe.  Efe a sefydlodd y Gymdeithas Gymraeg, Tŷ’r Cymru ac yno cafodd ei ethol yn Llywydd Anrhydeddus fel cydnabyddiaeth o’i arweiniad sicr a di-ollwng.  Bu ef a’i briod yn gefnogwyr mawr i fyd y ddrama Gymraeg a lluniodd ef ei hun gomedi hwyliog o dan y teitl Y Dyn Hysbys.^[37]
            Llwyfannwyd y comedi gan Gwmni Theatr Genedlaethol Cymru yn 1934 a’i chyhoeddi yn 1935.  Lluniwyd Y Dyn Hysbys ar batrwm y gŵr ecsentrig o Gwrtycadno, John Harries, a ddenai bobl o bell ac agos i ddod ato am iachâd.  Twyllwr ydoedd yn y bôn, swynwr a meddyg gwlad, fel ei fab Henry Harries.  Gallent swyno'r werin dlawd ofergoelus a bu’r tad a’r mab yn rhan bwysig o fywyd Sir Gaerfyrddin yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg.  Cymharodd E G Bowen hwy i ‘medicine men’ ymysg llwythau anllythrennog yn Affrica a de-ddwyrain Asia.^[38]
             Bu Dr Stephen J Williams yn gysylltiedig â Choleg Prifysgol Cymru Abertawe ar hyd ei oes.  Dilynodd yr Athro Henry Lewis yn 1954 fel Athro'r Adran Gymraeg ac arhosodd yn y swydd hyd nes iddo ymddeol yn 65 mlwydd oed yn 1961.  Mwynhaodd dros ddeg mlynedd ar hugain o ymddeoliad hapus, ac anrhydeddwyd ef gyda chyfrol hardd yn 1981 o dan y teitl Beirdd ac Eisteddfodwyr.  Pwyllgor Gwaith Eisteddfod Genedlaethol Abertawe a’r Cylch 1982 oedd yn gyfrol am gyhoeddi’r gyfrol fel ‘amlygiad o barch a diolch i Stephen J Williams.   Lluniwyd cywydd gan y bardd James Nicholas iddo a gwir y dywedodd amdano:
 

            Farchog y gorseddigion,
            Hynawsedd wyt yn y swydd hon;
            Wyt olau ar ben talar
            Ti yw’r haul uwch y tir âr;
            Gwres y llain a gras y lle
            Wyt ti yn Abertawe.^[39]

 Gwahoddwyd Dr Brynley F Roberts, Athro Cymraeg Coleg y Brifysgol Abertawe'r adeg honno, yn Olygydd.  Lluniodd ysgrif gynhwysfawr o werthfawrogiad.  Prif faes y Dr Roberts yw rhyddiaith Cymraeg yr Oesoedd Canol ac ni wyddai neb yn well am orchestion y Dr S J Williams nag ef.  Casglodd i’r gyfrol ryddiaith o eiddo Dr S J Williams, ei astudiaethau o Ifor Ceri (1770-1829) fel noddwr cerdd.^[40]  Yna ceir astudiaeth werthfawr o Carnhuanawc (1787-1848) fel eisteddfodwr ac ysgolhaig.^[41]  Daw’r drydedd erthygl o ragymadrodd Dr Williams i’w gyfrol ar yr emynydd o Eifionydd, Roberts ap Gwilym Ddu.^[42]  Erthygl ar y ddau ffrind o Ddwyfor yw’r ymdriniaeth nesaf, sef Robert ap Gwilym Ddu a Dewi Wyn o Eifion.^[43]  O’r un gyfrol y daw ei ymdriniaeth ar Thomas Stephens a Gweirydd ap Rhys.^[44]  Bardd mawr yr ugeinfed ganrif sy’n cloi'r gyfrol hardd ar y testun y Gynghanedd a Chanu Rhydd T Gwynn Jones.^[45]  Cyhoeddwyd 300 copi o’r argraffiad arbennig yn Hydref 1981 a bellach cyfrifir y gyfrol Beirdd ac Eisteddfodwyr fel cyfrol o deyrnged i ysgolhaig gostyngedig o galon a chyfrannydd nodedig i lenyddiaeth Gymraeg yr ugeinfed ganrif.  Cafodd fyw i oedran teg a bu farw ar 2 Awst 1992, o fewn pedair blynedd i fod yn gan mlwydd oed, a tair blynedd ar ôl colli ei briod ar ôl 64 blynedd o fywyd priodasol.  Bu’r arwyl yn Amlosgfa Treforys ar 8 Awst 1992.^[46]

 

---

^[1] Aled Rhys Wiliam (Gol), Arolwg 1966, Abercynon, 1966.  Ceir ysgrif ganddo ar Teledu ac Addysg yn y gyfrol.
^[2] Am Urien Wiliam, gw Meic Stephens (Gol), Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru (Caerdydd, 1997), tt 766-67.  Enillodd y Fedal Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol 1972 a 1973.
^[3] Am W J Griffiths, gw, T Robin Chapman, W J Gruffydd, Dawn Dweud (Caerdydd, 1993).
^[4] Stephen J Williams, Y Llenor:  Cyfrol Goffa William John Gruffydd (Caerdydd, 1955), tt 22-25.
^[5] Meddylai Stephen J Williams y byd o W J Gruffydd.  Pan fethodd ei hen Athro gael ei benodi yn Brifathro Coleg y Brifysgol Caerdydd ym mis Ebrill 1929, anfonodd Stephen J Williams lythyr ato ar 2 Mai yn ‘rhegi dallineb y Coleg ond yn llawenhau fod ysgolheictod a llenyddiaeth ar eu hennill’.  Gw T Robin Chapman, ibid, t 116.
^[6] Stephen J Williams (Gol):  Ffordd y Brawd Odrig o lawgysgrif Llanstephan 2 (Caerdydd, 1929)
^[7] Brynley F Roberts (Gol), Beirdd a Eisteddfodwyr (Abertawe, 1981), t 10.
^[8] Oherwydd helynt Pen-y-berth a’i garcharu penderfynodd Cyngor Coleg Prifysgol Cymru Abertawe ddod â chytundeb Saunders Lewis fel darlithydd i ben ar 15 Chwefror 1937.  Y bleidlais oedd 12 o blaid a 11 yn erbyn.  Yn ôl T Robin Champan dewis ddyn Athro Henry Lewis i olynu Saunders Lewiss oedd Melville Richards, myfyriwr ymchwil.  Dywed adroddiad di-enw yn Saesneg o’r Coleg a dderbyniodd Griffith John Williams, Caerdydd fod pennaeth yr Adran wedi dweud ym mhwyllgor penodi olynydd Saunders Lewis:  ‘Henry Lewis said that Melville Richards was a better man than Stephen Williams and Saunders Lewis for that matter too.  Gw, T Robin Chapman, Un Bywyd o Blith Nifer:  Cofiant Saunders Lewis (Llandysul, 2006), t 203 yn seiliedig ar LlGC, papurau G J Williams.
^[9] Dr Morgan Watkin (1878-1970) oedd un o’r rhai cyntaf i ddeall yn ôl Edouard Bachellery, Versailles ‘fod y gyfathrach agos yn yr Oesoedd Canol rhwng yr arglwyddi Normanaidd a’u llysoedd Ffrangeg eu hiaith ar y Gororau ac yn neheuder Cymru a’r arglwyddi o Gymry a’u llysoedd Cymraeg eu hiaith wedi cael effeithiau pwysig yn y ddwy ffordd:  nid yn unig cafodd y chwedlau Celtaidd (ac yn eu plith y chwedlau Arthuraidd Cymraeg) ddylanwad mawr ar lenyddiaeth Ffrangeg yr Oesoedd Canol, a thrwy honno ar holl lenyddiaethau Ewrop, ond ar y llaw arall treiddiodd diwylliant ac iaith Ffrainc i gylchoedd eang o fonedd a gwŷr llên Cymru.  Felly, yn syth o’r Ffrangeg i’r Gymraeg, yr ymlwybrodd y rhan fwyaf o’r geiriau Hen Ffrangeg a fenthyciodd yr iaith lenyddol yn yr Oesoedd Canol, heb fynd drwy gyfrwng y Saesneg’.  Gw Edouard Bachellery, Morgan Watkin (1878-1970), Y Bywgraffiadur Cymreig 1951-1970 (Llundain, 1997), tt 220-221.
^[10] Trwy ei waith gorchestol pwysleisia Saunders Lewis gyfraniad diwinyddion a llenorion Ewrop.  Cofier am ei gyfeiriad at Hu Sant, neu Hugo o St Victor, diwinydd ac athro, a ddeuodd ‘efrydwyr o bob parth o Ewrop i ddilyn ei ddarlithoedd ym Mharis’ yn y 12ed ganrif.  Gw, Saunders Lewis, Meistri’r Canrifoedd:  Ysgrifau ar Hanes Llenyddiaeth Gymraeg wedi’u dethol a’u golygu am R Geraint Gruffydd (Caerdydd, 1973), t 35.  Dywed y Dr D Densil Morgan amy Dr Pennar Davies, ‘dinesydd byd oedd Pennar a’i orwelion yr un mor eang ag erioed’ yn y chwe-degau.  Gw, D Densil Morgan, Pennar Davies, Dawn Dweud (Caerdydd, 2003), t 125.
^[11] D Ben Rees, Lledu Gorwelion:  Hanes John Calfin a’r Diwygiad Protestannaidd (Chwilog, 2009).
^[12] Stephen J Williams, Traethawd Gwallter o Henlai ar Hwsmonaeth, Bulletin of the Board of Celtic Studies vi, tt 41-55.
^[13] Stephen Joseph Willaims a J Enoch Powel (gol).  Cyfreithiau Hywel Dda yn ôl Llyfr Blegywryd (Dull Dyfed):  argraffiad beirniadol ac eglurhaol (Caerydd, 1942).
^[14] Aneurin Owen (ed):  Ancient laws and institutes of Wales, 2 gyfrol (Llundain, 1841).
^[15] Meic Stephens (gol) Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru (Caerdydd, 1997), t 129.
^[16] ibid.
^[17] Aled Rhys Wiliam (gol), Llyfr Iorwerth (Caerdydd,          ).
^[18] Stephen J Williams, Y Gymraeg a’i Dyfodol, Transactions of the Honourable Society of Cymmrodorion, 1943.
^[19] Brynley F Roberts, Beirdd ac Eisteddfodwyr:  Erthyglau gan Stephen J Williams, wedi’u dethol a’u golygu gan Brynley F Roberts (Abertawe, 1981), t 12.
^[20] Stephen J Williams, Crefydd a’r Gymraeg (Abertawe, 1969).
^[21] Trebor Lloyd Evans (gol), Gwerth Cristnogol yr Iaith Gymraeg, (Abertawe, 1968).
^[22] Bu Stephen J Williams yn gefnogol iawn i ymdrechion Trefor Richard Morgan (1914-70) pan sefydlodd Gronfa Glyndŵr yr Ysgolion Cymraeg yn 1963.  Traddododd Darlith Goffa i’r cenedlaetholwr.  Gw Stephen J Williams, Darlith Goffa Trefor Morgan (Caerdydd, 1984).
^[23] Stephen J Williams, Beginner’s Welsh (Tonypandy, 1934).
^[24] ibid.  Yr oedd yn gyfrol hylaw, 70 tudalen, a ellid ei osod ym mhoced y gôt, a bu o leiaf 30 o argraffiadau.
^[25] Stephen J Williams, Elfennau Gramadeg Cymraeg (Caerdydd, 1959);  Stephen J Williams, A Welsh Grammar (Caerdydd, 1980).
^[26] H Meurig Evans a W O Thomas, Y Geiriadur Mawr:  The Complete Welsh-English, English-Welsh Dictionary (Golygydd Ymgynghorol:  Yr Athro Stephen J Williams) (Llandysul a Llandybie, 1958).
^[27] Cyhoeddwyd yn Chwefror 1994 y pedwaredd argraffiad ar bymtheg.
^[28] Mewn erthygl gynhwysfawr ar y testun Cymraeg, gw Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig (Caerdydd, 2008) anwybyddwyd Cymraeg Byw, tudalennau 227-233.  Gresyn hynny pan gofiwn am waith ysgolheigion o safon y Dr S J Williams.
^[29] Brynley Roberts, ibid, t 13.
^[30] Am Gittins, gweler E D Jones, Charles Edward Gittins (1908-70) yn Bywgraffiadur Cymreig 1951-1970 (Llundain, 1997, t 63.  Da y dywedodd y cofnodydd am Yr Athro Charles Gittins ‘Mynnai Gittins fod y diwylliant Cymraeg yn etifeddiaeth i holl blant Cymru a bod galw am addysg ddwyieithog lwyr i sicrhau fod yr etifeddiaeth yn eiddo iddynt oll.’  Teitl y fersiwn Gymraeg a gyfieithiwyd gan y Dr Stephen J Williams oedd Addysg Gynradd Cymru (HMSO 1967).  Bu Charles Gittins yn Athro Addysg yng Ngholeg y Brifysgol Abertawe o 1956 i 1970.
^[31] Teitl y traethawd oedd ‘Cyfraniad Castell-Nedd a’r Cylch i fudiad Heddwch’.   Dyfarnodd Stephen J Williams y wobr i T Rhys Jones, yr Eglwys Newydd, Caerdydd.  LlGC Papurau Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-Nedd 1934.
^[32] (Gol) Stephen J Williams, Cyfansoddiadau a Beirniadaethau (Llandysul, 1962);  ibid, (Llandysul, 1966);  (Gol) Stephen J Williams, Cyfansoddiadau Genedlaethol Frenhinol Cymru, Bro Myrddin 1974 (Llandybie, 1974).
^[33] Brynley Roberts, ibid, t 14.
^[34] John Hughes (Gol), Cân Pwca, geiriau Saesneg gan W Shakespeare, geiriau Cymraeg an Stephen J Williams (Aberafan, 1966).
^[35] Dyma ddetholiad sydd yn rhoddi syniad o’r dasg enfawr a gyflawnodd yn bennaf yng nghyfnod ei ymddeoliad

i)      Cân y Blodeuyn = Bizet;  cyfieithiad Stephen J Williams;  o dan olygyddiaeth Rowland Wyn Jones
        (Aberteifi, 1976)
ii)     Requiem Verdi, geiriau Cymraeg Stephen J Williams, golygydd cerdd;  Rowland Wyn Jones (Abertawe, 1982).
       Y mae’r gyfrol hon yn 218 tudalen.
iii)    Cytgan mawreddog Aida/Verdi;  geiriau Cymraeg:  Stephen J Williams;  golygyddion cerdd:  Rowland Wyn
       Jones a T Gwynn Jones (Llanbedr Pont Steffan, 1984).
iv)    Michael Head, Alfred Noyes, Stephen J Williams, A Slumber Song of the Madonna (Aberystwyth, 1986).
v)     Benjamin Britten a Stephen J Williams, There is no Rose (Aberystwyth, 1986).
vi)    Un Wyt â’r Ysbryd Glân:  Vivaldi, geiriau Cymraeg;  Stephen J Williams, golygydd cerdd:  T Gwynn Jones
       (Abergwaun, 1986).
vii)   Requiem mass, Mozart;  addasiad Rowland Wyn Jones o eiriau Cymraeg Stephen J Williams (Porthmadog,
      1987)
viii)  Carmina Burana/Carl Orff y geiriau Cymraeg gan Stephen J Williams (Porthmadog, 1987).
ix)   Dalla sua pace = Mozart, cyfieithiad gan Stephen.  J Williams, dan olygyddiaeth W Matthews Williams
      (Rhymni, 1990).
x)   Sanctus = Andre Caplet;  geiriau Cymraeg gan Stephen J Williams;  golygwyd gan Rowland Wyn Jones
      (Rhymni, 1990).
xi)  Sadoc Ŵr Duw gan Handel;  geiriau Cymraeg Stephen J Williams (Castell-nedd, 1994).
xii) Cum Sanco spiritu = Vivaldi, geiriau Cymraeg gan Stephen J Williams, golygwyd gan T Gwynn Jones (Castell-
      nedd, 1994).
xiii) O’m mewn cwyd llais y Duwdod cu;  Judas Maccabaeus (Handel), y geiriau Cymraeg gan Stephen J Williams
      (Castell-nedd, 1994).
xiv) Cân y Blodeuyn:  Carmen / geiriau Cymraeg Stephen J Williams, golygydd cerdd:  Rowland Wyn Jones (Castell-
      nedd, 1994).
xv)  Yr Ymdeithgan fawr Verdi, y geiriau Cymraeg gan Stephen J Williams (Castell-nedd, 1994).
xvi) Yr eneth wrthodedig = Hugo Wolf;  geiriau Cymraeg gan Stephen J Williams, golygydd cerdd T Gwynn Jones
      (Castell-nedd, 1994).

^[36] Benjamin Britten, Ni fu erioed;  geiriau Cymraeg Stephen J Williams (Cross Keys, 1997).  Canwyd y gwaith hwn yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Urdd Gobaith Cymru, Islwyn, 1997.
^[37] Stephen J Williams, Y Dyn Hysbys;  Comedi mewn tair act (Aberystwyth, 1935).
^[38] E G Bowen, Henry Harries;  Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940 (Llundain, 1953), tt 317-18.
^[39] Brinley F Roberts, ibid, t 4.
^[40] Cyhoeddwyd yn wreiddiol yn Stephen J Williams, Ifor Ceri, noddwr cerdd (1770-1829), Abertawe, 1954.
^[41] Stephen J Williams, Caenhunawd (1787-1848), Trafodion Cymdeithas Anrhydeddus y Cymmrodorion, 1955, tt 18-30.
^[42] Stephen J Williams (Gol), Robert ap Gwilym Ddu, detholion o’i weithiau(Caerdydd, 1948).  Daeth ail-argraffiad allan yn 1960.
^[43] Ymddangosodd yr ymdriniaeth yn wreiddiol yn Dyfnallt Morgan, gol;  Gwŷr llên bedwaredd ganrif ar bymtheg a’u cefndir, 1968.
^[44] ibid, tt 224-33.
^[45] Y Llenor, xxviii (1949), Rhifyn Coffa T Gwynn Jones, tt 134-40.
^[46] D Ben Rees, Obituary:  Professor Stephen J Williams, The Independent, 8 August 1992, Brynley F Roberts, Stephen Joseph Williams, Bywgraffiadur-ar-Lein, Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

 

Click here to return to the list

---

Return to home page